อนาคตหมากจะเป็นอย่างไร

หมากมีชื่อภาษาอังกฤษว่า Betel nut มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Areca catechu Linn. เป็นไม้ยืนต้นตระกูลปาล์ม เช่นเดียวกับมะพร้าว ถิ่นกำเนิดของหมากปรากฏหลักฐานไม่เด่นชัด แต่มีการแพร่กระจาย ในหลายประเทศ แถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้และอินเดีย ปัจจุบันแหล่งปลูกหมากที่เป็นเชิงการค้า ของโลก ได้แก่ อินเดีย ศรีลังกา พม่า มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ ไต้หวัน อินโดนีเซีย ไทย แหล่งปลูกในประเทศ ไทย ส่วนใหญ่อยู่ในภาคใต้ ภาคกลาง พื้นที่ปลูกหมากของไทยมีประมาณ 116,756 ไร่ ผลผลิตรวม 437,010 ตัน จังหวัดที่มีการปลูกหมากมากที่สุด คือจังหวัดชุมพร รองลงมาคือจังหวัดนครศรีธรรมราช ระนอง ฉะเชิงเทรา พัทลุง ตรัง พังงา ระยอง นครปฐม และสุราษฎร์ธานี ตามลำดับ ( ตามตารางที่ 1) หมากจะเริ่มเก็บเกี่ยวตั้งแต่เดือนพฤษภาคม - ตุลาคม หมากทะวายจะเก็บเกี่ยวตั้งแต่ กุมภาพันธ์ - พฤษภาคม หมากทะวายราคาแพงกว่าหมากปี บางครั้งขึ้นถึงผลละ 3-5 บาท คนไทยบางคนโดยเฉพาะ ผู้เฒ่าผู้แก่ยังกินหมากอยู่ และชาวเขาบางเผ่า แต่ก็ลดปริมาณลงมาก หมากเป็นสินค้าส่งออกในรูปของหมากสดและหมากแห้ง หมากสดส่วนใหญ่จะขายเป็นหมากอ่อน ( ส่งไต้หวัน ) หรือทิ้งไว้ให้สุกเพื่อทำหมากแห้งต่อไป การบริโภคหมากของไทยสูงถึง 88 % ที่เหลือ 12 % จะเป็นการส่งออกในรูปของหมากสดและหมากแห้ง

ตารางที่ 1 แหล่งเพาะปลูกหมาก 10 อันดับแรกของไทย

ลำดับที่	จังหวัด	พื้นที่ปลูก(ไร่)	ผลผลิตเฉลี่ย(กก./ไร่)	ผลผลิตรวม(กก.)
1	ชุมพร	24,516	6,700	107,849.9
2	นครศรีธรรมราช	18,408	6,091.84	99,461.5
3	ระนอง	13,556	3,430.74	31,230.04
4	ฉะเชิงเทรา**	9,583	1958.4	17,641.3
5	พัทลุง**	6,451	6,700	34,786.4
6	ตรัง	4,649	6,700	28,387.9
7	พังงา	4,282	5,362.81	14,683.36
8	ระยอง	4,048	2,089.88	7,026.19
9	สุราษฎร์ธานี	3,427	4,705.38	11,509.36
10	นครปฐม	3,409	3,172.3	10,697.01

ที่มา : ฝ่ายประมวลผล กองแผนงาน กรมส่งเสริมการเกษตร ข้อมูลสถิติการปลูกหมาก ปี 2545
หมายเหตุ : ** ข้อมูลจากปี 2544

สถานการณ์การค้าต่างประเทศ

1. การส่งออก

การส่งออกหมากไปจำหน่ายต่างประเทศ จะส่งออกมี 2 รูปแบบคือ หมากสด หมากแห้ง

1.1 หมากสด

จะส่งขายในรูปของหมากอ่อน อายุการเก็บเกี่ยวหมากอ่อนระยะตั้งแต่เริ่มติดผล ประมาณ 5 วัน ก็ตัดขายได้ หมากอ่อน 1 กิโลกรัมจะมีประมาณ 190-200 ผล ขนาดเท่าปากขวดเอ็มร้อยและเป็นหมากอ่อนหน้าขาว ตลาดที่รับซื้อหมากอ่อนมากที่สุด คือ ไต้หวัน

ในปี 2544 มีมูลค่าการส่งออก 36.61 ล้านบาท ประเทศผู้นำเข้ารายใหญ่คือไต้หวัน โดยนำเข้าในรูปหมากอ่อน ซึ่งในปี 2546 มีมูลค่าการส่งออกสูงถึง 89.88 ล้านบาท แต่ในปี 2547 ได้ตรวจสอบการส่งออกหมากอ่อนลดน้อยลงมาก เหตุผลจากการที่ไต้หวันได้ปรับปรุงกฎระเบียบการนำเข้า ทำให้หมากไทยไม่สามารถส่งออกได้ โดยใช้มาตรฐานสินค้าเกษตรทางด้านอนุสัญญาว่าด้วยการอารักขาพืช ระหว่างประเทศ แต่ถ้าเป็นเหตุผลทางการเมืองรัฐบาลไต้หวันคงไม่อยากให้ประชาชนของเขากินหมากมากกว่า การส่งออกหมากอ่อนไปต่างประเทศนอกจากจะนำรายได้เข้ารัฐแล้วยังเป็นการตัดวงจรของหมากแก่ให้ลดลงถึง 30 % ของผลผลิตทั้งหมด ดังนั้นใน ปี 2547 นี้ คาดว่าผลผลิตของหมากแก่จะมากในช่วงเดือนสิงหาคม – ตุลาคม ทำให้ราคาตกต่ำได้ ทางออกที่น่าพิจารณาคือการทำหมากแห้งต่อไป แต่ก็เป็นการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าเท่านั้น

1.2 หมากแห้ง

ประเทศไทยมีการส่งออกหมากแห้ง ในปี 2544-2546 ( ตารางที่ 3 ) ถึง 410.97 ล้านบาท 429.59 ล้านบาท และ 478.89 ล้านบาท ตามลำดับ ซึ่งรูปแบบการส่งออกหมากแห้งจะเป็นหมากสง ( หมากแก่ ) ทั้งหมด ประเทศผู้นำเข้า คือ ปากีสถาน เกาหลี แคนาดา สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ เป็นผู้นำเข้ารายใหญ่ของไทย

ฉะนั้น สรุปได้ว่าการส่งออกหมากสดและหมากแห้งของไทย ในปี 2540 มีมูลค่าเพียง 160 ล้านบาท และเพิ่มขึ้น ในปี 2546 มีมูลค่าสูงถึง 569 ล้านบาท ( จากตารางที่ 4)

ตารางที่ 2 ปริมาณการส่งออกหมากสด

ประเทศ	ปี 2544		ปี 2545		ปี 2546
ประเทศ	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)
ออสเตรเลีย	833	62,982	554	39,554	157	11,000
บังกลาเทศ	146,570	1,609,857	163,485	2,883,831	0	0
สวิตเซอร์แลนด์	0	15	0	0	0	0
สาธารณรัฐประชาชนจีน	10,625	454,166	130	5,606	3,576	286,080
สหราชอาณาจักร	36,000	1,972,689	0	0	0	0
ฮ่องกง	44,877	1,455,870	35,469	1,310,357	18,058	928,204
กัมพูชา	116	4,245	0	0	0	0
เนปาล	54,500	1,116,785	74,000	1,297,356	0	0
สหรัฐอเมริกา	34,618	1,648,283	19,994	1,244,813	32,768	1,896,217
เวียดนาม	888	38,872	0	0	0	0
แคนาดา	0	0	190	10,349	0	0
นิวซีแลนด์	0	0	65	7,817	363	24,617
ซาอุดิอาระเบีย	0	0	18,000	126,395	0	0
สิงค์โปร์	0	0	90	9,000	0	0
ไต้หวัน	0	0	931,327	29,682,845	1,452,118	86,737,764
อเมริกาใต้	0	0	3	307	0	0
รวมทั้งสิ้น	329,027	8,363,764	1,243,307	36,618,230	1,507,040	89,883,882

ตารางที่ 3 ปริมาณการส่งออกหมากแห้ง

ประเทศ	ปี 2544		ปี 2545		ปี 2546
ประเทศ	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)	ปริมาณ(กก.)	มูลค่า(บาท)
ประเทศอื่นๆ	18,000	232,524	0	0	0	0
สหรัฐอาหรับ	108,000	2,518,206	234,150	4,635,634	1,374,755	44,301,212
ออสเตรเลีย	194	38,085	579	87,362	36,000	1,774,015
บังกลาเทศ	915,589	13,435,447	7,102,562	99,046,289	249	40,642
แคนาดา	335	56,563	285	52,107	4,616,075	76,213,493
ฝรั่งเศส	535	63,979	507	60,313	114	36,040
สหราชอาณาจักร	245,611	6,582,631	255,765	6,807,938	10	1,590
ฮ่องกง	2,970	114,140	70	1,105	555	70,446
อินโดนีเซีย	144,000	1,088,497	36,000	636,191	285,080	10,109,533
อินเดีย	7,576,961	150,937,059	5,888,350	102,333,906	14,350	84,990
เกาหลี	9,189,049	185,451,341	20,040	235,395	742,891	16,749,466
มาเลเซีย	3,139	85,576	146,640	700,484	377,880	1,893,161
เนปาล	1,391,720	29,344,872	8,045,145	137,656,482	2,460,320	42,979,965
นิวซีแลนด์	611,500	13,067,924	158	18,604	114	17,094
ปากีสถาน	2	40	2,643,816	43,936,639	8,326,712	166,357,147
ซาอุดิอาระเบีย	482,400	6,067,476	1,080,200	18,903,729	915,000	18,069,672
สวีเดน	1,019	307,764	22	2,805	0	0
สิงค์โปร์	18,000	65,339	862,200	12,386,832	666,000	19,510,678
ตูนิเซีย	0	0	36,000	509,473	0	0
สหรัฐอเมริกา	0	0	5,244	798,109	1,082	133,845
สาธารณรัฐอาหรับเยเมน	0	0	43,200	724,469	39,300	623,179
รวมทั้งสิ้น	21,061,374	410,999,276	26,403,933	429,598,486	24,184,566	478,891,147

ตารางที่ 4 ปริมาณและมูลค่าการส่งออกหมากสด / หมากแห้ง

ปี	2540	2541	2542	2543	2544	2545	2546
ปริมาณ ( ตัน )	9,034	12,075	3,114	23,963	21,390	27,647	25,692
มูลค่า ( ล้านบาท )	160	328	313	709	419	466	569

2. การนำเข้าหมากของไทย

ประเทศไทยมีการนำเข้าทั้งหมากสดและหมากแห้ง แต่มีปริมาณน้อย ยกเว้นว่าปีไหนหมากขาดแคลน ในปี 2541 ประเทศไทยไม่มีการนำเข้าหมาก แต่ปี 2542-2545 เริ่มมีการนำเข้าหมากสด และหมากแห้งในปริมาณเล็กน้อย คือ 0.9 ,1.2,2.91,1.35 ล้านบาท ตามลำดับ (จากตาราง ที่ 5 6 และ 7)

ตารางที่ 5 ปริมาณการนำเข้าหมากสด

ประเทศ	ปี 2544		ปี 2545		ปี 2546
ประเทศ	ปริมาณ ( กก .)	มูลค่า ( บาท )	ปริมาณ ( กก .)	มูลค่า ( บาท )	ปริมาณ ( กก .)	มูลค่า ( บาท )
สหราชอาณาจักร	0	0	4	2082	0	0
ไต้หวัน	0	0	4,892	36,972	44,778	972,856
สหรัฐอเมริกา	0	0	340	111,247	0	0
สาธารณรัฐประชาชนจีน	0	0	0	0	1,000	460,558
พม่า	0	0	0	0	600	9,990
รวมทั้งสิ้น	0	0	5,236	150,301	46,378	1,443,404

ตารางที่ 6 ปริมาณการนำเข้าหมากแห้ง

ประเทศ	ปี 2544		ปี 2545		ปี 2546
ประเทศ	ปริมาณ (กก.)	มูลค่า (บาท)	ปริมาณ (กก.)	มูลค่า (บาท)	ปริมาณ (กก.)	มูลค่า (บาท)
พม่า	90,000	2,912,685	0	0	52,479	785,265
อินโดนีเซีย	0	0	52,000	430,067	500,950	10,110,121
ไต้หวัน	0	0	19,872	774,501	20,320	373,787
บังกลาเทศ	0	0	0	0	30,6000	4,674,208
รวมทั้งสิ้น	90,000	2,912,685	71,872	1,204,568	879,749	15,943,381

ตารางที่ 7 ปริมาณและมูลค่าการนำเข้าหมากสด / หมากแห้ง

ปี	2540	2541	2542	2543	2544	2545	2546
ปริมาณ ( ตัน )	0.12	0	67	288	90	77.1	926.13
มูลค่า ( ล้านบาท )	0.02	0	0.9	12	2.91	1.35	17.38

3. การจำหน่ายภายในประเทศ

3.1 การจำหน่ายในรูปของหมากสดหรือหมากดิบ การจำหน่ายในลักษณะนี้ ส่วนมากชาวสวนจะนำหมากไปขายในท้องตลาดในลักษณะของการขายปลีก โดยการนับจำนวนผลขาย ชาวสวนบางรายจำหน่าย ผลผลิตในรูปขายส่งให้กับพ่อค้าที่มารับซื้ออีกต่อหนึ่ง มีทั้งการนับจำนวนขายเป็นร้อยผล และการชั่งขายเป็นกิโลกรัม นอกจากนี้ชาวสวนบางรายขายเหมาผลผลิตให้กับพ่อค้า โดยพ่อค้าเป็นผู้รับผิดชอบในการเก็บเกี่ยวเองทั้งหมด ทั้งนี้ลักษณะหมากสดหรือหมากดิบที่ตลาดต้องการ คือ ผลใหญ่ ฝาด เนื้อดี และหน้าเต็ม การรับซื้อจะไม่แบ่งพันธุ์ แต่จะคละกันทั้งผลกลมแป้นและผลรี

3.2 การจำหน่ายในรูปของหมากสง ในกรณีที่หมากดิบหรือหมากสดมีจำนวนมากเกินไปจนเก็บไม่ทัน หรือราคาถูกมาก ๆ ชาวสวนบางรายจะปล่อยให้หมากในสวนแก่และเอาไว้ขายในรูปของหมากสง โดยมีการจำหน่ายในลักษณะเช่นเดียวกับหมากสดหรือหมากดิบ แต่การจำหน่ายในรูปของหมากสงนี้ ราคาจะไม่ค่อยดีเหมือนกับหมากสดหรือหมากดิบ

3.3 การจำหน่ายในรูปของหมากแห้ง ชาวสวนบางรายอาจทำหมากแห้งจำหน่ายให้กับพ่อค้าเป็นกิโลกรัม ทั้งนี้หมากแห้งจากหมากดิบเกือบทั้งหมดจะใช้บริโภคในประเทศ ในขณะที่หมากแห้งจากหมากสง ส่วนใหญ่ส่งออกจำหน่ายต่างประเทศ

วิถีการตลาด

การจำหน่ายในประเทศ พ่อค้าคนกลางในท้องถิ่นจะทำหน้าที่รวบรวมหมากจากเกษตรกร เพื่อนำไปจำหน่ายแก่พ่อค้าส่งทั้งในต่างจังหวัดและในกรุงเทพ ฯ นอกจากนั้นพ่อค้าคนกลางในท้องถิ่นบางรายยังทำหน้าที่ รวบรวมผลผลิตให้แก่ผู้ส่งออกด้วย

จากสถานการณ์ที่กล่าวมาแล้วของหมากไทยคงต้องพิจารณาในการใช้ประโยชน์ในรูปของยาสมุนไพรและภาคอุตสาหกรรม โดยใช้ส่วนของเมล็ด ราก ใบ โดยมีรายละเอียดดังนี้ คือ

1. การใช้ประโยชน์ด้านสมุนไพร

    ผล (เมล็ด)
    - ใช้เป็นยากำจัดหนอน ในเวลาที่วัวควายเป็นแผลและมีหนอน ใช้เมล็ดหมากปิดที่แผล หนอนก็จะตายหมด
    - ใช้เป็นยาสมานแผล ในเวลาหั่นหมาก แล้วมีดบาดมือ ก็จะใช้เมล็ด ( เนื้อ ) หมากมาปิด ทำให้เลือดหยุดไหล และแผลจะหายเร็ว
    - ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิในสัตว์ เช่น พยาธิตัวแบน ตัวกลม และตัวตืด ( โดยเฉพาะผู้เลี้ยงไก่ชนจะนำผลแก่มาบดให้ไก่กิน )
    - ใช้ขบเคี้ยว เพื่อรักษาเหงือก และฟันให้คงทน ซึ่งก็จะเห็นได้ว่า คนแก่ที่กินหมากฟัน จะไม่ค่อยเสีย
    - ใช้รักษาอาการท้องเดิน ท้องเสีย
    - ในยุโรป ใช้เป็นส่วนผสมของยาสีฟัน เชื่อว่าทำให้ฟันขาว
    ราก นำมาต้มกิน แก้ปากเปื่อย ขับปัสสาวะ และโรคบิด
    ใบ นำมาต้มกิน เป็นยาขับพิษ นำมาทาแก้คัน

2. ใช้ในทางอุตสาหกรรม

     เมล็ดหมาก เมื่อนำมาสกัดจะได้ไขมัน เมือก ยางและสารอัลคาลอยด์ ชื่อ Arecoline มีแทนนิน (Tannin) สูง จึงสามารถใช้ในทางอุตสาหกรรมและยารักษาโรคได้หลายชนิด เช่น
     - ใช้ทำสีต่าง ๆ
     - ใช้ย้อมแห อวน ทำให้แห และอวนนิ่ม และอ่อนตัว ยืดอายุการใช้งานได้นาน เส้นด้าย ไม่เปื่อยเร็ว
     - ใช้สกัดทำยารักษาโรค เช่น ยาสมานแผล ยาขับพยาธิในสัตว์ ยาแก้ท้องเดิน ท้องเสีย ยาขับพิษ ยาทาแก้คัน น้ำมันนวด ยาขับปัสสาะ และยาแก้ปากเปื่อย เป็นต้น
     - ใช้สกัดเป็นน้ำยาฟอกหนัง จะทำให้หนังนิ่ม และมีสีสวย ที่ประเทศอินเดียมีจำหน่าย ในชื่อต่าง ๆ กันคือ Gambier catechu, Begal catechu, Bombay catechu

สรุปจากการศึกษาสถานการณ์ผลิตหมากและการส่งออกหมากของไทยพบว่า หมากสด และหมากอ่อน ซึ่งต้องขึ้นอยู่กับไต้หวันเป็นหลัก ซึ่งพิจารณาจากมาตรการของรัฐบาลไต้หวันแล้วการ ส่งออกหมากอ่อนคงเป็นได้ลำบาก คงต้องมาพิจารณาในการทำหมากแห้งเพื่อการส่งออกมากขึ้น และขอให้ภาครัฐเร่งการศึกษาการใช้ประโยชน์จากหมาก ในรูปของอุตสาหกรรมและยารักษาโรคในคนและสัตว์เลี้ยงมากยิ่งขึ้น เพราะเรามีวัตถุดิบอยู่ในประเทศ แต่ยังขาดการศึกษาวิจัยและการส่งเสริมการใช้ในภาคอุตสาหกรรม
และจากที่ไต้หวันประกาศแก้ไขกฎระเบียบการตรวจกักกันโรคพืชและห้ามการนำข้าสินค้าเกษตรจากไทย จำนวน 7 ชนิด ฝ่ายไทยจึงขอให้ไต้หวันช่วยชี้แนะแนวทางการป้องกันหนอนแมลงในผักผลไม้ เนื่องจากสินค้าเกษตรหลายชนิด อาทิเช่น หมากเป็นผลผลิตที่ต้องคงความสด การรมควัน อบความร้อน หรืออบไอน้ำ ล้วนแต่จะทำให้คุณภาพด้อยลงไม่เป็นที่ยอมรับของตลาด ซึ่งทาง BAPHIQ ชี้แจงว่าไทยสามารถเสนอแนวทางในการป้องกันหรือกำจัดหนอนแมลงวิธีใดก็ได้ที่สอดคล้องกันเหตุผลทางวิชาการและเป็นที่ยอมรับตามกติกาสากล

ส่วนส่งเสริมไม้ผล ไม้ยืนต้น และยางพารา
สำนักส่งเสริมและจัดการสินค้าเกษตร
โทร. 0-2940-6116